ÜYE GİRİŞİ
epostaşifre
üye olmak için tıklayın

ANLAŞMALI KURUMLAR

AZERBAYCAN TARİHİ


Azerbaycan, tarih sahnesinde M.Ö. 6. asırdan itibaren görülmeye başlar. Jeopolitik durumu itibariyle, devamlı istilalara uğramış ve çeşitli devletlerin hakimiyeti altında kalmıştır. Bu bölgede kurulan ilk devlet, Ahameni Komutanı Sahrap Atropates'in temellerini attığı krallıktır. Atropates Krallığının ismi zamanla değişikliklere uğramış, Sasanilerce Azurbeycan, Süryanilerce Azerbaigan olarak isimlendirilmiştir. Türkler ise bölgeye Azerbaycan ismi vermişlerdir. Atropetes Krallığından sonra bölgeye sırasıyla Selevkoslular, Romalılar ve Sasaniler hakim olmuşlardır. Türklerin buraya esaslı yerleşmeleri M.S. 4. ve 5. asırlarda olmuştur. Daha sonra Sasani Hükümdarı Nuşirevan bölgeye Farsları yerleştirme politikasını takip etmiştir. Yedinci asırdan itibaren büyümeye başlayan İslam devleti Azerbaycan'ı fethe başladı. Bu fetih hareketi, 643'te bölge tamamen Müslümanların hakimiyeti altına girmesiyle tamamlandı. Daha sonra Abbasiler burayı Türk emirler vasıtasıyla idare ettiler. Abbasi Devletinin yıkılmasıyla, bu topraklarda birtakım yerli hanedanlar beylik kurdular. Yedinci asırdan itibaren Selçuklu Akıncıları Azerbaycan'a girdiler. Fakat burada kesin bir hakimiyet tesis edemediler. 1015-1016'dan sonra buraya Oğuz boyları yerleşmeye başladı. 1043 senesinde Tuğrul Bey, amcası ve amca oğlunu buraya fethe gönderdiyse de, Bizanslılarla uzun süren çarpışmalardan bir netice alınamadı. Azerbaycan'ın kesin Selçuklu hakimiyeti altına girmesi Sultan Alparslan devrinde olmuştur. Azerbaycan 15. yüzyıla Arap kökenli Şirvanşahların yönetimi altında girdi. Aynı dönemde  Azerbaycan ve Ermenistan toprakları Türk kökenli  Akkoyunlular tarafından yönetilmekteydi. Her iki hanedan da aynen Osmanlı Hanedanı gibi Sünni mezhebindendi. Ancak Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın 1478 yılındaki ölümünden sonra Azerbaycan'da gene Türk kökenli olan ancak Caferi mezhebine üye Safevi Hanedanı güç kazanmaya başladılar. 1501 yılında Akkoyunlular Safeviler tarafından büyük bir yenilgiye uğratıldılar. Aynı yılda Safeviler Tebriz'i ele geçirerek kendilerine başkent yaptılar ve Bakü'yü talan ettiler. Safeviler 16. yüzyılın başlarında bölgeye tamamen egemen olmuşlardı.  1508  yılında  Akkoyunlular tamamen yıkıldı. Şirvanşahlar Safevilerin egemenliği altında bir süre daha Azerbaycan topraklarını yönetmeye devam ettiler. Ancak 1538 yılında I. Tahmasip Şirvanşahlara son verdi. 1540 yılında Bakü tekrar Safevi ordusu tarafından işgal edildi. Zamanla bölge halkı mezhep değiştirerek Caferiliğe geçti.

Azerbaycan toprakları 16. ve 17. yüzyıllarda sürekli olarak Osmanlı-Azerbaycan Savaşları'na sahne oldu. Şamahı,Gence ve Bakü 1580'lerde Osmanlıların eline geçti. Şah I. Abbas (1587 -1630) döneminde Safeviler Osmanlıları yenerek Azerbaycan topraklarını tekrar geri aldılar. 1639 yılında imzalanan ve Azerbaycan'la Osmanlı Devleti arasındaki sınırları belirleyen en son antlaşma olan Kasr-ı Şirin Antlaşmasından Azerbaycan toprakları Azerbaycan'a kaldı. Ancak 1747 yılında Nadir Şah'ın suikast sonucu öldürülmesinden sonra Azerbaycan'daki Safevi egemenliği sarsıldı. Şirvan, Bakü, Karabağ, Gence, Küba, Şaki, Taliş, Erivan,  Nahçıvan diğer kentlerde çeşitli hanlıklar kuruldu.

1796 yılında Azerbaycan'ı yöneten Kaçar Hanedanı'ndan Ağa Muhammed Han Azerbaycan'ı ele geçirdi. Bu sırada Rusya İmparatorluğu Gürcistan'ı ele geçirmiş ve Kafkaslardaki bir çok hanlığa egemen olmuştu. Rus ordusu 1813 yılında Tebriz'i işgal etti. İran Rusya'yla Gülistan Antlaşmasını imzalayarak Kafkaslardaki birçok hanlığı Rusya'ya vermek zorunda kaldı. 1826-1828 Rusya-İran Savaşı'na kadar bu durum böyle devam etti. Bu sefer 21 Şubat  1828 tarihinde imzalanan Türkmençay Antlaşması uyarınca Azerbaycan dahil bütün Kafkasya Rusya İmparatorluğunun  bir parçası haline geldi ve Azerbaycan toprakları  İran'ın Türk kökenli hanedanlığı Kaçarların elinden çıktı. Türkmençay antlaşması bir halkın kaderini belirledi ve Azerbaycan Araz nehri sınır belirlenerek Güney ve Kuzey diye ikiye bölündü. Güney Azerbaycan halen İran toprakları sayılmakta ve İran sınırı içinde yer almaktadır. Kuzey Azerbaycan tamamen Çar Rusya’sına bırakıldı. 1870'lerde Azerbaycan'da petrol keşfedildi. 

 
Mehmed Emin Resulzade ( 1884 – 1955 )

 

Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti 

1906-1914 yıllarında Rusya'da açılan parlamentoya Azerbaycanlı temsilciler de katıldı.  1911 yılında  Mehmed Emin Resulzade tarafından kurulan Musavat Partisi Türk-İslam  sentezine dayanan bir siyaset güdüyordu. 1917 yılında Rusya'da gerçekleşen Ekim Devrimi sonucu Rusya İmparatorluğu yıkıldı. Serbest kalan Azerbaycan'da 28 Mayıs 1918 tarihinde Türk ve İslam tarihinde bir ilk yaşandı ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ilan edildi. Ancak Şamuyan önderliğindeki  Ermeni komitacıların yardımıyla Ruslar yeni kurulan bu cumhuriyetin düzensiz askeri kuvvetlerini yenerek Bakü'ye hakim oldular ve Mart Olayları adıyla anılan Azerbaycan Türklerine karşı katliamlar ve Mart Soykırımı’nı yaptılar. Bunun üzerine Osmanlı, Azerbaycan ve  Dağıstan birliklerinden oluşturulan, Nuri Paşa  komutasındaki Kafkas İslam Ordusu, Bakü Sovyeti, Britanya İmparatorluğu, Orta Hazar Diktatörlüğü ve Beyaz Ordu karşısında  Bakü Muharebesi (1918)’ini kazanarak 15 Eylül 1918'de Bakü'de Osmanlı sancağını dalgalandırdı. Fakat Osmanlı Yıldırım Ordular Grubu'nun Suriye cephesinde İngiliz kuvvetleri karşısında bozguna uğraması üzerine 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi imzalanarak Osmanlı kuvvetleri Azerbaycan'dan çekildi. 28 Nisan 1920 tarihinde bolşevik  Kızıl Ordu birlikleri Azerbaycan'a girdi. Böylece Azerbaycan'ın kısa süren bu ilk bağımsızlığı sona ermiş oldu. 16 Mart 1921'de Ankara hükümeti ile Moskova'daki bolşevikler arasında imzalanan Moskova Antlaşması ile de Türkiye, Azerbaycan üzerindeki haklarından feragat etti.

 

Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 

 

Moskova Mart 1922'de Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan'dan oluşan Transkafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'ni ilan etti. Aralık 1922'de bu cumhuriyet Sovyetler Birliği'ni oluşan ilk 4 cumhuriyetten biri oldu. 1936 yılında bu cumhuriyet 3 hisseye ayrıldı. Azerbaycan toprakları Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni oluşturdu. II. Dünya Savaşı sırasında Azerbaycan Sovyetler Birliği'nin petrol ihtiyacının büyük bir bölümünü karşılayarak önemli bir rol oynadı. Nazi Almanya’sının orduları 1941 yılında Kafkasya'ya kadar ilerlediler ama Azerbaycan'a girmeden durduruldular. 1969 yılında Azerbaycanlı siyasetçi Haydar Aliyev  Moskova tarafından Azerbaycan Komünist Partisi'nin genel sekreterliğine getirildi. 1982 yılında Aliyev SSCB Komünist Partisinin Politbürosuna atanan ilk Türk ve Müslüman üye oldu. 1980'li yılların sonlarında SSCB devlet başkanı Mikhail Gorbaçov tarafından geliştirilen Perestroyka ve Glasnost  siyaseti Kafkas cumhuriyetlerine yeni özgürlükler sağladı. Ancak bu özgürlükler öteden beri bastırılmış milliyetçilik duygularını da yüzeye çıkardı. Ermeniler yüz binlerce Türk'ü Azerbaycan'ın bir parçası olan Dağlık Karabağ'dan ve eski Azerbaycan toprakları olan ancak Sovyetler döeneminde Stalin siyaseti sonucu Ermenilere peşkeş edilmiş Ermenistan sınırlarındaki topraklarından sınır dışı ettiler. Sovyetler Birliği Azerbaycan'da sıkıyönetim ilan etti. 20 Ocak 1990 tarihinde Bakü'de yapılan gösterilerde Kızıl Ordu katliam yaptı ve 132 gösterici Sovyet askerleri tarafından öldürüldü.

Azerbaycan Cumhuriyeti 

 

 

Ebülfez Elçibey ( 1938 – 2000 )

 

 

 

Haydar Aliyev ( 1923 – 2003 )

 

 

İlham Aliyev ( 1961 - )

 

20 Ocak 1990’da Bakü’de yaşanan katliam Sovyet Rusya’sının sonu oldu ve Azerbaycan diğer Sovyet Cumhuriyetlerini takip ederek 30 Ağustos 1991 tarihinde bağımsızlığını ilan etti ve Bağımsız Devletler Topluluğu'na üye oldu. Bağımsızlığını kazanan Azerbaycan'da Eylül 1991'de yapılan ilk seçimlerde eski Komünist Partisi sekreteri Ayaz Muttalibov ilk devlet başkanı seçildi. Bu sırada Dağlık Karabağ'daki anlaşmazlık giderek artıyordu. 1992'de Karabağ'daki Ermeniler uydurma bir referandum sonucu bağımsızlıklarını ilan ettiler. Böylece başlayan Karabağ Savaşı Rusya'nın desteği sayesinde kısa zamanda Ermenistan'ın lehine döndü. 25 Şubat 1992 tarihinde Dağlık Karabağ'daki Hocalı Kasabasında yaşanan Soykırım sonucu yüzlerce Azerbaycan Türkü Ermeniler tarafından öldürüldü. Savaştaki başarısızlığı yüzünden Komünist kökenli hükümet düştü ve yeni yapılan seçimlerde Azerbaycan Halk Cephesi lideri ve Milliyetçi Ebulfez Elçibey devlet başkanı seçildi. Elçibey de Ermenilerin Karabağ'daki kazançlarını önleyemedi. 1993 yılında Gence'de başlayan ve Elçibey'e karşı yapılan askeri darbe sonucu Elçibey ülkedeki kargaşayı gidermek ve ülkeyi iç savaşa götürmemek için Nahçıvan’da bulunan ve Nahçıvan Parlamentosu başkanlığını yürüten Haydar Aliyev'i Bakü’ye çağırdı. Soveyt Rusyası döneminde bile siyasi bir deha olarak gösterilen Haydar Aliyev ülkeyi bölünmekten ve iç savaştan kurtardı. Ancak Haydar Aliyev dönemindede Rusya’nın desteğini alan Ermeniler boş durmadı ve Dağlık Karabağ dahil olmak üzere 11 çevre il işgal edildi. Bunun üzerine 16 Mayıs 1994  tarihinde Ermenistan, Azerbaycan, Dağlık Karabağ ve Rusya'nın liderleri Moskova'da bir araya gelerek ateşkes antlaşması imzaladılar. Ancak kalıcı bir barış antlaşması hiçbir zaman imzalanmadı. Ermenistan'ın Azerbaycan topraklarını işgal etmesine cevap olarak Azerbaycan'ın Ermenistan'la olan sınırlarını kapatması eylemine Türkiye de katıldı. İki ülke arasındaki anlaşmazlık günümüze değin çözümsüz olarak devam etmektedir. Haydar Aliyev 12 Aralık  2003'te vefat etti ve 15 Ekim 2003 yılında yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Cumhurbaşkanı İlham Aliyev seçildi. İlham Aliyev 15 Ekim 2008 yılında yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde yeniden Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Cumhurbaşkanı seçildi ve şu an Azerbaycan Cumhuriyetinin Cumhurbaşkanı olarak görevine devam etmektedir.

Copyright © 2010 - 2013 Tüm hakları saklıdır. Eskişehir Azerbaycanlılar Derneği